Nieuwe media zijn niet eng, ze passen perfect bij de altijd al spelende mens

Alles kan worden gemanipuleerd en gefabriceerd tot op een niveau dat ‘echt’ niet meer te onderscheiden is van ‘nep’. Beeld: een jongen draagt een virtualrealitybril, waardoor hij een andere werkelijkheid ziet. (beeld istock)

Dit interview verscheen op de website en in de krant van het Nederlands Dagblad op 06 april 2022, Link naar het interview: “Nieuwe media zijn niet eng, ze passen perfect bij de altijd al spelende mens

Media waarin nep niet van echt te onderscheiden is, zullen geen apocalyptische gevolgen hebben. Integendeel: ze passen perfect bij de spelende mens.

Raken we de grip op de realiteit kwijt? Die vraag is bijzonder actueel, want de combinatie van kunstmatige intelligentie en mediatechnologie maakt het vandaag de dag mogelijk om de werkelijkheid te kneden in iedere gewenste vorm. Stem, foto, bewegende beelden: alles kan worden gemanipuleerd en gefabriceerd tot op een niveau dat ‘echt’ niet meer te onderscheiden is van ‘nep’. De naam voor dit soort media – synthetische media – onderschrijft het punt dat het allemaal gaat om kunstmatige versies van de werkelijkheid. 

Je hoeft ook geen computerexpert meer te zijn om dat allemaal te kunnen. Iedereen die de weg op internet weet, kan bijvoorbeeld leren hoe hij een deepfake-video maakt. Een digitaal mens maken die volledig echt lijkt, maar die nooit heeft bestaan? Een fluitje van een cent. Wat vroeger alleen in Hollywood kon worden gemaakt gebeurt nu thuis achter de laptop. Het wordt mooi omschreven als ‘de democratisering van creativiteit’, maar uiteindelijk levert het heel wat Echt-Nep-verwarring op. We vragen ons steeds vaker af wat nog waar is, wat fictie is en wat werkelijkheid is. Is dit beeld op mijn telefoon puur, enigszins nep, of volkomen fake?

apocalyps

Er gaan stemmen op dat dit allemaal zal leiden tot de ineenstorting van onze informatiemaatschappij. Zo redeneert journalist Nina Schick in haar boek Deep Fakes and the Infocalypse dat deze informatiechaos apocalyptische gevolgen heeft voor de echte maatschappij. Want als er geen gemeenschappelijke waarheid meer is, zijn we overgeleverd aan de grillen van degenen die de werkelijkheid bespelen. Op het oog lijkt dit logisch, maar het is allemaal te kort door de bocht.

alerte wezens

Het apocalyptische toekomstperspectief gaat namelijk voorbij aan de vraag over de menselijke natuur. Zijn we in staat weerstand te bieden aan al deze vormen van mediamanipulatie? Het is in dit verband een geruststellende gedachte dat de mens bij de geboorte zijn eerste informatieoorlog al achter de rug heeft. Als foetus weten wij al slinks de hormoonspiegel van de moeder te manipuleren om daarmee de energietoevoer van de navelstreng een tandje hoger te zetten. De informatieoorlog die zich daar ontspint, levert de eerste levensles: zo gaat het dus. We komen als alerte wezens ter wereld, juist omdat we zelf ook het informatiespel weten te spelen. Daarom weten we ook dat we van de ander een potentiële loer kunnen verwachten. We zijn dus niet naïef maar waakzaam. Niet onbelangrijk, want het eten van een verkeerde bes kon in vroeger tijden al leiden tot een snelle dood.

spelende mens

Dit idee van spelende mens, spelend met informatie om zijn hachje te redden of zich wat beter voor te doen, staat centraal in het Echt-Nep-onderzoek en het boek Echt Nep, spelen met de realiteit dat over deze nieuwe mediarevolutie gaat. In Nederland is de spelende mens vooral bekend geworden door onze vermaarde historicus en antropoloog Johan Huizinga. Zijn pleidooi uit 1938 luidt dat we allemaal Homo Ludens, spelende mensen, zijn. De Canadees-Amerikaanse Erving Goffman, misschien wel de belangrijkste socioloog van de vorige eeuw, analyseerde dat de mens zijn spelvaardigheid in iedere situatie inzet. Hij zag de mens als acteur die verschillende maskers draagt en die zich in iedere situatie wel weet te redden, juist door met informatie te spelen.

De conclusie is dan ook dat synthetische media een succesvolle toekomst tegemoet gaan. Die doen immers precies wat we als mens het liefste doen: ons verbergen achter onze maskers en het spel met de realiteit tot in de puntjes uitvoeren. En achter die maskers zijn we nog steeds mens, waarvan we weten dat de meesten deugen. 

Een apocalyps van de informatiemaatschappij wordt niet door deepfakes veroorzaakt, maar door een verbod op onafhankelijke journalistiek, mediacensuur, propaganda en een totalitaire staat.

De auteur, Menno van Doorn is directeur van het Sogeti’s Verkenningsinstituut Nieuwe Technologie, en is een van de sprekers tijdens de talkshow ‘Feiten, fictie, fake – techniek en onze blik op de werkelijkheid’, die door de stichting Techthics georganiseerd wordt op 7 april. Zie techthics.nl/events.

Back to Top